Киіз үйдің тұрмыстық бұйымдары мен жиһаз заттары халық қолөнерінің дәстүрлерін ұстана отырып, көшпелі тұрмыс талаптарына қатаң бағынады. Әр алуан материалдардан жасалған жиһаз заттары киіз үйдің ішкі кеңістігімен үйлесім табады.
Киіз үй — көшпенділердің баспанасы. Киіз үйге арналған жиһаз көп орын алмайды, сондықтан көшіп-қонуда қолайлы. Тұрмыстық бұйымдар киіз үйдің әр алуан жерлерінде орналастырылады. Тұрмыс бұйымдарының негізгі түрлеріне мыналар жатады: — үй жиһазы сандық, жағлан, кебеже, жүкаяқ, абдыра, асадал, төсек, жастық, қолсандық, шайсандық, жержастық;
— төсеніш бұйымдар — кілем, текемет, алаша, сырмақ, құрақ көрпе, жержастық;
— ыдыс-аяқ немесе заттарды сақтап, тасымалдайтын ыдыстар — керме, кесеқап, аяққап, қоржын және басқа.
Сондай-ақ киіз үйдің көркіне сұлулық пен бояу беретін ерекше қол өнері бұйымдары бар. Бұл — жел бау, басқұр-бау, тұскиіз. Тұрмыс бұйымдарының қатарында киіз үйге сұлулық пен әсемдік беруде кілемдер ерекше орын алады. Кілемдер негізінен Сырдария маңы мен оңтүстік аудандарда тоқылады. Тоқу тәсіліне қарай кілемдерді түкті және түксіз деп бөлді. Әр жердің ою-өрнек ерекшеліктеріне сәйкес кілемдер сондай-ақ қоңырат кілемі, керей кілемі, үйсін кілемі және басқаларға бөлінді.
Алаша — ең қолжетімді кілем бұйымы. Оны тар бауысты өрмекте (өрмек) тоқыды. Алашаны еденге төседі немесе киіз үйдің кереге сүйегіне ілді.
Сырмақ — бұл түрлі-түсті киіз кілем. Оны ақ киізге жұқа жүннен түрлі-түсті ою-өрнек салу тәсілімен жасайды, содан кейін ою-өрнектерді бау жіппен киіз матаға тігеді. Сырмақ — негізінен мал шаруашылығымен айналысатын халықтар — қазақтар, қырғыздар мен моңғолдар арасында кең таралған тұрмыстың тән бұйымы.
Көлемі үлкен, ошақтың айналасындағы еденге төселетін домалақ сырмақ түрін отқиіз деп атайды. Киіз бұйымдарының ең кең тараған түрлерінің бірі — текемет. Сырмаққа қарағанда текеметтің көлемі үлкенірек. Шашақты ою-өрнекті текеметтер бар. Текеметті боялған иірілмеген жүннен суреттерді жарты жылдық негізге бастыру арқылы жасайды. Содан кейін шиге қоса орап түйеді, ыстық су құйып, аяқ-қолмен басады.
Сандық тұрмыс үшін пайдалы зат қана емес, сонымен қатар киіз үй интерьеріне сұлулық береді. Ол киім, мата және басқа да құнды заттарды сақтауға арналған. Сандықтарды сырттан теріге орап, күміс өрнекпен әшекейлейді. Толығымен теріге қапталған сандықты жағлан деп атайды. Әдетте бір киіз үйде 2-4 сандық болады.
Абдыра — ұсақ заттар мен бұйымдарды сақтауға арналған сандық түрі. Көлемі жағынан абдыра әр түрлі болады. Абдыраның бүйіріне тұтқа, ал қақпағына құлып орнатады. Азық-түлік пен ыдыс-аяқ сақтайтын кебежені кебеже деп атайды. Кебежені түйеге жүктеу ыңғайлы болуы үшін оған төрт жағынан бау өткізетін құлақ орнатады. Мұндай төрт құлақты кебеженің астына жүкаяқ қоймайды. Қақпақтарын түрлі ою-өрнекпен әшекейлейді. Бір киіз үйде әдетте 3-4 кебеже болады.
Асадал — ыдыс-аяқ пен азық-түлікке арналған өзіндік жиналмалы шкаф. Кебежемен салыстырғанда асадал әлдеқайда биік. Онда әдетте 2-3 сөре болады. Зергерлік әшекейлер мен басқа да құнды ұсақ заттарды шайсандық деп аталатын қобдишада сақтайды. Сондықтан шайсандықты
ерекше тәсілмен әшекейлеп, оған құрметпен қараған. Жүкаяқ — кебеже, сандық, оралған сырмақ немесе жастық пен көрпе қоятын тұғыр. Оны түрлі ою-өрнекпен әшекейлеп, күміспен
немесе сүйекпен өңдейді. Ағаш төсек — баспананың көркіне ерекше бояу беретін тұрмыс бұйымдарының бірі. Ертеден қазақтарда ағаш төсектің үш түрі болған:
төрт аяқтың үстінде ағаш тіреумен көтерілген екі бас жағы бар;
жүн немесе сегіз аяқтың үстінде көтерілген екі бас жағы бар;
төрт аяқтың үстінде көтерілген екі бас жағы бар;
бас жағының көтеріңкі болуы ертеден қазақтардың демалу кезінде адамның басы мен аяқ-қолының дене тұлғасынан сәл көтеріңкі болуы қан айналымын жақсартатынын білгенімен әрі ескергенімен түсіндіріледі. Төсектер оңай жиналып, құрастырылды, бұл көшпелі тұрмыс үшін өте қолайлы еді. Ағаш төсектерді оюмен және ою-өрнекпен әшекейлеп, оларды әдемі көрпелермен төседі. Төсектің жанындағы еденге сырмақ төсеп, төсектің үстіндегі қабырғаға әдемі кілемдер ілді. Қазақ мәдениеті. Қазақстандағы мәдениет жылы. Қазақстанның ұлттық тағамдары.
Автор: К. Матыжанов