Еңбек нарығы әрқашан қажетті мамандарды қажетті мөлшерде шығармайды. Абитуриенттер мамандықтарды жеке қызығушылықтарына, ата-аналарының кеңестеріне және жалақы күтулеріне қарай таңдайды, елдің ұзақ мерзімді қажеттіліктеріне емес. Бұл алшақтықты азайту үшін мемлекет тегін орындарды тек кадр тапшылығын көретін бағыттар бойынша бөледі.
Тапсырыс қалай қалыптасады
Еңбек министрлігі жыл сайын мамандарға қажеттілік болжамын дайындайды. Деректер Еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесінен, жұмыспен қамту және көші-қон статистикасынан алынады. Сонымен қатар Ұлттық кәсіпкерлер палатасы «Атамекен» жұмыс берушілер арасында сауалнама жүргізеді. Осы мәліметтер негізінде Ғылым және жоғары білім министрлігі индустрияландыру және цифрландыру бағдарламаларын ескере отырып, гранттарды бөледі.
Соңғы жылдардағы цифрлар
2018 жылы 50 616 грант бөлінді. 2024 жылға қарай бұл сан 78 219-ға дейін өсті. 2025 жылы 77 084 орын бөлінді, ал 2026 жылға 72 671 орын жоспарланған. Сонымен қатар 2019 жылдан бастап жаратылыстану ғылымдары, математика және статистика бойынша гранттар саны 125 %-ға, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар бойынша 98 %-ға, педагогикалық ғылымдар бойынша 40 %-ға артты.
Бөлу басымдықтары
Бүгінгі таңда гранттардың 60 %-ы инженерлік, аграрлық және техникалық мамандықтарға, 21 %-ы педагогикаға бағытталады. Қалған 19 %-ы қызмет көрсету, гуманитарлық ғылымдар, бизнес және жаратылыстану ғылымдарына тиесілі. Жасанды интеллект, цифрландыру, энергетика жаңғырту, логистика және авиациямен байланысты бағыттар басымдықта қалады.
Отработка және бақылау
Грант бойынша оқыған түлектер үш жыл бойы мамандығы бойынша жұмыс істеуге міндетті. Бақылауды «Қаржы орталығы» АҚ зейнетақы аударымдары бойынша жүргізеді. 2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша 58 233 түлектің 43 927-сі жұмысқа орналасқан — 75,4 %. Бұл ретте жүйе тек жұмысқа орналасу фактісін тіркейді, мамандық бойынша жұмысты емес.
Механизмнің шектеулері
Болжамдар екі-үш жылдық деректерге негізделеді, ал студенттер нарыққа төрт жылдан кейін шығады. Электрондық еңбек биржасы қолданыстағы мамандықтарға сұранысты көрсетеді. Сонымен қатар жұмыстың мамандыққа сәйкестігі және түлектердің жалақысы туралы ашық деректер жоқ.